دستگاه تنفس(The Respiratory System)
دستگاه تنفس شامل قسمت های مختلفی است که در عمل تنفس دخالت دارند. این بخشها عبارتند از: بینی، دهان و قسمت های داخلی از قبیل نای و برنش ها وریه ها. مشکلات تنفسی ممکن است از هر یک از قسمت های فوق منشا بگیرد. علائم بیماری های تنفسی شامل ترشحات بینی، عطسه، سرفه، تنفس پر سر و صدا و تنفس با سختی، حالت های غیرطبیعی تنفس می باشد. هر تغییری که در کیفیت صدا وجود داشته و یا هم چنین شنیدن صدا های غیر عادی ممکن است بیانگر مشکلات دستگاه تنفس باشند.

تراکئوبرونشیت (Kennel Cough)
این بیماری عفونی تنفسی در سگ ها متداول است. به سهولت از یک حیوان به حیوان دیگر انتقال می یابد. بسیاری از سگ های موجود در پانسیون و یا در مکان هایی که سگ های مختلفی در آنجا نگهداری می شوند دچار بیماری فوق می گردند. حاملین بیماری فاقد علامت هستند. علائم بیماری شامل سرفه های خشک و کوتاه است که اغلب همراه ترشحاتی از بینی می باشد. بسیاری از سگ های بیمار، سرزنده و هوشیار هستند. بیماری پس از چند هفته برطرف می شود. اغلب دامپزشکان برای کسب اطمینان بیشتر یک دوره کوتاه مدت درمان با آنتی بیوتیک را تجویز می کنند تا بیماران را از مشکلات بعدی حفظ کنند. اگر در نظر دارید سگ را به جایی که سگ های زیادی را در کنار هم نگه می دارند ببرید حتما درمورد واکسیناسیون در برابر این بیماری با دامپزشک مشورت کنید.
کلاپس نای (Collapse in Trachea)
بیستر در سگ های کوچک دیده می شود. علائم آن شامل تنفس پر سر و صدا همراه با سرفه های متوالی است. گاهی سگ قادر به تنفس نیست. نای در حیوان سالم و طبیعی لوله ای است محکم. درسگ های بیمار نای نرم و شل و به تدریج باریک شده و آشکارا در مقابل عبور جریان هوا مقاومت می کند. سگی که صاحبش کاملا به این عارضه واقف است علیرغم مشکلات فوق می تواند به زندگی ادامه دهد. برای پیشگیری از این بیماری از چاق شدن حیوان جلوگیری کنید. همچنین حیوان نباید در اضطراب باشد و بر نای او فشاری وارد نگردد. در حیواناتی که بیماری در آنها شدید باشد توصیه می شود مورد عمل جراحی قرار گیرند.


برونشیت(Bronchitis)
معمولا برونشیتدرحیواناتی که ازعفونت های تنفسی ضعیف شده اند دیده می شود. این سگ ها سرفه های خشک و خشن دارند که روزها و هفته ها ادامه می یابد. ممکن است سرفه های بقدری شدید و تند و پشت سرهم باشند که حیوان نتواند عمل بازدم را انجام دهد. دمای بدن حیوان در اینحالت طبیعی است. درمان شامل آنتی بیوتیک و استراحت می باشد.


فلج حنجره (Laryngeal Paralysis)
فلج حنجره عارضه ای در سگ های عظیم الجثه است که در اواسط زندگی و یا در دوران کهولت شان رخ می دهد. این عارضه درنژادهای Bouviers , Siberian huskies مادرزادی است. ممکن است اولین علامت بیماری تنفس صدا دار باشد مخصوصا وقتی که سگ هیجان زده شود و یا زیاد تمرین کرده باشد. سیر بیماری به گونه ای است که حیوان بیمار قادر به تنفس نخواهد بود و گاهی عمل جراحی برروی بافت های پشت گلو لازم می شود.


اجسام خارجی(Foreign Bodies)
اجسام خارجی در دستگاه تنفس ممکن است شامل یک تکه چوب و خار و یا هر چیزی که به طور تصادفی استنشاق شود باشد. حضور اجسام خارجی در بینی باعث می شود که سگ دائما به بینی پنجه بزند و سرفه های شدید داشته باشد. احتمالا ترشحاتی از بینی خارج می شود و امکان خونریزی هم وجود دارد. هرگز سعی نکنید اجسام خارجی را به تنهایی از بینی خارج نمایید. دامپزشک برای این کار موضع را بی حس کرده و یا سگ را بیهوش می کند. بدین طریق جسم خارجی بیرون آورده می شود. اگر جسم خارجی پایین تر از مجرای بینی رفته باشد حیوان به طور ناگهانی شروع به سرفه های پست سر هم و شدید می کند. این کار باعث می شود که جسم خارجی به بیرون پرتاب شود. اگر سگ موفق به خارج کردن جسم خارجی نشد باید به دامپزشک مراجعه کنید.


طویل ترشدن کام نرم (Elongated Soft Palate)
این عارضه در نژاد هایی که صورت باریکی دارند دیده می شود و باعث خروج ترشحات از بینی و تنفس صدا دار می گردد. چون مجرای خروج هوا مسدود شده است حیوان به ناچار از راه دهان تنفس می کند. صدای خرخر و خرناس نیز از علائم این بیماری می باشد. حیوان در خواب خرخر می کند. علائم بیماری در هوای گرم و درحین انجام تمرینات ورزشی و یا هر وضعیت اضطراب آور دیگر تشدید می شود. در اغلب بیماران عمل جراحی با اصلاح این وضعیت مشکل را حل می نماید.


التهاب بافت بینی ((Rhinitis
این حالت التهاب مجرای بینی است که در آن ترشحات غلیظ و بد بویی از بینی خارج می شود. امکان دارد یک یا هر دو مجرای بینی مبتلا باشند. درمان بستگی به منشا بیماری دارد. عفونت دندان های فک بالا از علل متداول این عارضه می باشد. گاهی آنتی بیوتیک عفونت را برطرف می کند.


ذات الریه. سینه پهلو (Pneumonia)
ذات الریه بیماری حادی است که توسط ویروس ها، باکتری ها و عوامل آلرژی زا و یا عوامل انگلی ایجاد می شود. باید این عارضه را بدون تاخیر درمان نمود. علائم بیماری عبارتنداز:سرفه، تنفس سریع، تب بالا و نبض تند و در دقه قفسه سینه حیوان و صدای مخصوص ریه های سالم که انعکاس صدای دقه می باشد (صدای تو خالی) شنیده نمی شود بلکه این صدا گنگ (توپر) می باشد.


دستگاه عضلانی – اسکلتی (The Musculoskeletal System)
دستگاه عضلانی- اسکلتی عمل حفاظتی و حرکتی بدن سگ را بر عهده دارد. به علاوه استخوان ها محل ذخیره مواد معدنی هستند و مغز استخوان گلبول های قرمزخون را تولید می نماید. هرگاه مشکلی برای عضلات، تاندون ها و لیگامان ها و استخوان به وجود آید علائم مشخص و واضحی نمایان می شود. لنگش، ضعف و درد و سفتی نمایانگر وجود مشکل در اعضا عضلانی- اسکلتی می باشد. هرگونه مشکل در حرکت سگ و یا تورم مفاصل مربوط به بیماری های این دستگاه می باشد.


آسیب به لیگامان صلیبی قدامی (Cranial ruciate Ligament Injury)
این عارضه علت اصلی پیدایش ناگهانی لنگش در پا می باشد و در مواقعی رخ می دهد که یکی از رباطات داخلی مفصل زانو آسیب ببیند. معمولا این آسیب در هنگام انجام تمرینات ورزشی پیش می آید. در این عارضه زانو دردناک می شود و اگر حیوان تحت درمان قرار نگیرد مواردی همچون آرتریت را به دنبال خواهد داشت. این عارضه در سگ هایی که اضافه وزن داشته و مسن هستند دیده می شود. درمان آن نوعی عمل جراحی است که توسط دامپزشک انجام می گیرد.

دیسپلازی مفصل رانی- لنگنی(Hip Dysplasia)
این مشکل در سگ های بزرگ بسیار شایع می باشد و موجبات آزردگی حیوان و متعاقبا صاحب حیوان را فراهم می کند. دیسپلازی مفصل رانی- لگنی این عارضه مادرزادی است که تحت تاثیر شرایط محیطی و تغذیه ای بروز می کند. معمولا این عارضه به دلیل بدشکلی مفصل رانی- لنگنی پدیدار می گردد. حیوان در این وضعیت دچار کمر درد و لنگش شده و گام برداشتن منظم نیست. بعضی سگ ها علائم بیماری را در سنینی که رشد سریع دارند (4تا 9 ماهگی) نشان داده و در برخی دیگر علائم را دیرتر بروز می دهند. سایر تظاهرات این عارضه عبارتند از: شنیده شدن صدای حرکت مفصل در حین راه رفتن به دنبال لمس اندام خلفی حیوان ایجاد واکنش می کند و درحین بلند شدن از وضعیت نشسته حیوان خیلی آرام و با احتیاط عمل می کند. تشخیص از طریق آزمایش های ارتوپدی و رادیولوژی میسر است. باید وزن سگ های مبتلا کنترل شود. برای کاهش فشار در اندام خلفی ولگن باید حیوان در محلی گرم و خشک نگهداری شده و جست و خیز کردن او محدود گردد. سگ هایی که مبتلا به دیسپلازی مفصلرانی- لگنی هستند دچار آرتریت می شوند. درمان دارویی می تواند درد را تسکین دهد اما جراحی بیشتر اوقات تنها راه درمان است. در پایان اشاره می شود که این بیماری ارثی بوده و هرگز نباید از سگ هایی که مبتلا به این عارضه هستند برای نسل گیری استفاده شود.


جابجایی استخوان کشککی به سمت داخل ((Medial Luxating Patella
کشکک یاکاسه زانو استخوان کوچکی است که در مقابل مفصل زانو قراردارد و به سمت بالا و پایین می لغزد. کشکک در سگ های کوچک ممکن است به علت اعمال غیر طبیعی به سمت داخل پا حرکت نماید. دررفتگی کشکک به طور ناگهانی موجب لنگش توام با درد می شود. این گونه سگ ها نیاز به عمل جراحی دارند. یک یا هر دو زانو را برای رهایی از مشکل فوق یک بار و برای همیشه درمان می کنند. در غیر این صورت زانو دچار آرتریت می شود. در این حیوانات از چاقی و تمرینات زیاد باید اجتناب شود. چرا که هر دو مورد اخیر بیماری را شدت می بخشد.

بیماری دیسک (Disc Disease)
درد شدیدی که در انسان در ناحیه کمر به علت دیسک ایجاد می شود در سگ ها نیز عارضه مشابهی را ایجاد مینماید. بعضی نژادهای خالص مثل Dachshund مستعد به بیماری دیسک هستند. علائم قابل مشاهده زمانی شروع می شود که دیسک تحلیل برود چرا که دیسک حدفاصل دو مهره را پرکرده و تحلیل آن موجب سائیده شدن دو مهره برهم می شود. در این حالت از فعالیت های جسمی حیوان کاسته شده سر و گردنش را سیخ نگه می دارد. حیوان هنگام لمس موضع ناله می کند. پا هایش ضعیف می شود و عدم تعادل دارد. بدون تاخیر باید حیوان را به نزد دامپزشک ببرید. ممکن است که حیوان نیاز به عمل جراحی داشته باشد یا آنکه عارضه توسط دارو برطرف گردد. گاهی اوقات دیسک بین مهره ای باعث فلج قسمت انتهایی بدن می گردد.


آرتریت- تورم عفونی مفصل (Arthritis)
متداول ترین نوع آرتریت در سگ استئوآرتریت می باشد که نوعی بیماری دژنراتیو (تحلیل برنده) است که موجب بروز درد و لنگش و سفتی مفاصل می شود. این عارضه معمولا درسگ های پیر و نژادهای با جثه بزرگ مشاهده می شود. رادیولوژی تغییرات استخوانی را به خوبی نشان می دهد. برای این گونه حیوانات باید بستری خشک و گرم و نرم را تهیه نمود. محدود کردن حرکات فیزیکی این حیوانات ضروری می باشد. از اضافه وزن آنها نیز باید جلوگیری شود.


قلب (The Heart)
گردش منظم خون دربدن به وسیله انقباض عضله قلب انجام می گیرد و از این طریق به همراه خون و اکسیژن و مواد غذایی و الکترولیت ها و هورمون ها به سلول های بدن رسانده می شوند. بدین وسیله اعمال بدن تنظیم می شوند. خون مواد زائد حاصل از فعالیت های متابولیکی مانند دی اکسید کربن را نیز حمل می کند. بیماری های قلبی ممکن است پس از تولد به وجود آمده یا مادرزادی باشند. روش ها و تجهیزات ویژه ای مانند الکتروکاردیوگرافی و اکوکاردیوگرافی و رادیوگرافی و گوشی مخصوص می توانند به طور دقیق فعالیت طبیعی و نیز انواع بیماری های قلبی را مشخص نمایند. علائم بیماری های قلبی شامل سرفه کردن و کوتاه شدن تنفس و رخوت و بی حالی و ضعف و اتساع حفره شکمی و متورم شدن دست و پا می باشند. اگر سگ دچار حملات غش می شود و از رشد طبیعی بازمانده و فعالیت بدنی حیوان کاهش یافته است و یا اگر لثه هایش آبی و تیره شده بهتر است از دامپزشک کمک بخواهید.


نارسایی احتقانی قلب (Congestive Heart Failure)
نارسایی قلب وقتی پیش می آید که قلب نتواند خون اکسیژن دار رابه بدن برساند. واژه احتقانی اشاره به وضعیت غیرطبیعی دارد که حجم زیادی ازمایع به دلیل نارسایی قلبی در خارج سیاه رگ ها انباشته شود (مثلا در ریه). وقتی که چنین حالتی رخ داد سگ شروع به سرفه میکند و تنفسش کوتاه می شود. درحین انجام تمرینات ورزشی زود خسته شده و شکم به دلیل تجمع مایع (آسیت) متسع می گردد. اگر بیماری نارسایی احتقانی قلب تشخیص داده شود به وسیله داروهای موثر بر قدرت و سرعت انقباض ماهیچه قلب درمان میشود. درمان های صحیح سبب افزایش ظرفیت عروقی و دفع مایع تجمع یافته در بدن از طریق ادرار می شود. تغذیه با غذاهای کم نمک موجب کاهش تجمع مایعات در بدن می شود.


بیماری کرم قلب (Heartworm Disease)
عوارض این بیماری ناشی از کرم هایی است که در حفره های قلب زندگی می کنند. همان طور که قبلا به آن اشاره کردیم میکروفیلر این کرم از طریق پشه ناقل وارد سیستم خون رسانی بدن می شود. کرم های بالغ به حفره های قلبی و عروق ریوی مهاجرت می نمایند. هنگامی که طول شان به سی سانتیمتر می رسد موجب انسداد جریان خون شده به عروق ریوی آسیب می رسانند. در این حالت قلب به راحتی نمی تواند خون را به ریه بفرستد. در شکل پیشرفته بیماری شاهد نارسایی قلبی و تخریب شدید بافت ریه خواهیم بود. بیماری کرم قلب به کمک دارو قابل درمان است. برای کشتن کرم بالغ در این بیماران استراحت طولانی توصیه می شود. برای پیشگیری بهتر است در فصول گرم سال علاوه بر مبارزه با پشه ناقل دارو های لازم به مصرف حیوان برسند.


بیماری مزمن دریچه ای در توله ها(Chronic Valvular Disease)
دریچه های قلبی توله ها بسیار ظریف می باشد و به طور ناگهانی و دقیق باز و بسته می شوند و جریان خون را در قلب تنظیم می کنند. شکل متداول بیماری های قلبی بیماری مزمن دریچه ای است. این حالت وقتی پیش می آید که دریچه های قطور شده کاملا بسته نشوند و اجازه دهند خون از آنها نشت کند. این وضعیت سبب می گردد از قدرت قلب در پمپاژ کردن خون کاسته شده نارسایی قلبی پیشرفت نماید. علائم این نارسایی عبارتند از: سرفه، تنفس صدادار، سختی درنفس کشیدن و بی خوابی شبانه. دامپزشک با گوشدادن به صدای قلب صدای غیر طبیعی ناشی از عارضه فوق را تشخیص می دهد.


بیماری های مادرزادی قلب (Congenital Heart Diseases)
بیماری های مادرزادی قلب مشکلاتی هستند که در کار کرد قلب خلل وارد می کنند. این عارضه از زمان تولد وجود دارد. ولی فقط موقعی متوجه آن می شوید که توله را نزد دامپزشک ببرید. او صدا های غیر طبیعی قلب را تشخیص می دهد. گاهی اوقات بیماری فقط مدت کوتاهی بعد از تولد حضور دارد و بعد برطرف می شود. در ادامه تعدادی از بیماری های فوق معرفی میگردند.
یکی شکل از بیماری مادرزادی قلب وجود مجرای نابجایی بین سرخرگ آئورت و ششی است. این مجرا قبل از تولد موجود است وکمی بعد از تولد مسدود می شود. این مجرا موجب ارتباط سرخرگ ششی و آئورت می شود درنتیجه وقتی این مجرا بسته نشده باشد خون اکسیژن دار به ریه ها بازپس زده می شود و بافت های سایر نقاط بدن از اکسیژن کمتری بهره خواهند برد. اگر به صدای قلب گوش دهید مور مور ممتدی را خواهید شنید. درمان آن فقط عمل جراحی است.


شکاف بین بطن ها
این عارضه در بعضی ازتوله های تازه متولد شده دیده می شود. این عارضه مشتمل بر وجود شکاف های باریک و کوچکی در دیواره ماهیچه ای که دو حفره بطنی قلب را از هم جدا می کنند می باشد. اندازه شکاف دربیماران مختلف متغیر است. درمان این عارضه هم به کمک عمل جراحی صورت می گیرد. از دیگر بیماری های مادرزادی انسداد دریچه ششی می باشد که راه خروج خون از بطن راست را مسدود می کند. بیماری فوق به استنوزپولمونیک معروف است. این نقص باعث افزایش فشار وارد بر قلب و نارسایی قلب می شود. بعضی ازاشکال انسداد (استنوز) به کمک عمل جراحی بهبود می یابند.
وظیفه دستگاه گوارش اخذ غذا و تغییر آن به وتامین و کسب انرژی لازم برای بقاء زندگی است. اعضاء اصلی دستگاه گوارش شامل معده و روده ها می باشند که اختلالات حاصل از آن درصد بالایی ازمراجعات به دامپزشک را شامل می شود ( غیر از واکسیناسیون های متداول) به خاطر داشته باشید درطول حیات حیوان ناراحتی های گوارشی همچون اسهال و استفراغ پیش خواهد آمد. برگرداندن غذا، یبوست، مدفوع غیرعادی، نفخ شکم و ادرارهای غیرعادی نیز از یافته های بیماری های گوارشی می باشند. سگی که دچار اختلالات گوارشی است به شدت نا آرام گشته نمی تواند استراحت کند. همچنین مرتب از دهانش بزاق تراوش می شود. این حالت سبب نیاز وافر حیوان به آب می شود در پی آن ادرارهای پیاپی را شاهد خواهیم بود.

نویسنده : دکتر مهرداد حلوایی متخصص فیزیولوژی جانوری و فلوشیپ کنترل آفات شهری و صنعتی از دانشگاه تسینگ هواِ چین