اندامهای موثر در شکل گیری رفتار حیوانات

**sara_ranjbar1977** · 22nd August 2011, 07:10 PM

زبان و حس چشایی در جانوران

زبان یکی از ابزارهای برقراری ارتباط در میان حیوانات است. آنها با لیسیدن بدن خود، نوزادان و سایر حیوانات باهم ارتباط برقرار می کنند، شناخت محرکهای جنسی با کمک این اندام کامل می شود. زبان، به هنگام درد و جراحت به ابزاری شفابخش بدل می شود و حیوان با لیسیدن بدن از درد و ناراحتی خود می کاهد.

زبان عضو مربوط به حس چشایی است که با کمک آن تمایز و تشخیص مزه ها برای حیوان ممکن می شود.

گیرنده های چشایی در جوانه های چشایی واقع در زبان و کام نرم قرار دارند. در حیوانات سه نوع پرز چشایی مشاهده می شودکه عبارتند از:

پرزهای قارچی: در تمام نواحی بخصوص بخش جلوی زبان دیده می شوند.

پرزهای جامی: در گوشتخواران و انسان به صورت دو ردیف پرز به صورت 8 در عقب زبان قرار دارند. این پرزها در نشخوارکنندگان به صورت دو ردیف طولی در عقب زبان دیده می شوند.

پرزهای برگی: این نوع پرزها در تک سمیان و انسان به صورت پیشرفته و در گوشتخواران به صورت ضعیف دیده می شوند. پرزهای برگی به صورت دو ردیف بلند در طرفین زبان واقع شده اند.

چشایی چیست؟درک مزه خوراکی ها را چشایی می گویند.

چگونه چشایی انجام می شود؟

از برخورد هر چیزی با زبان، مولکول هایی به حرکت در می آیند و اعصاب مخصوصی را تحریک می کنند. این اعصاب همان اعصاب چشایی هستند که موجودات به کمک آنها از هرچیزی طعم خاصی را حس می کند.

البته فقط می توان طعم موادی را چشید که قابل حل شدن باشند؛ یعنی اتم های آن بتوانند به آزادی حرکت کنند. بنابراین، اگر یک قطعه شیشه را روی زبان بگذارد، از آن طعمی نخواهد چشید.

گفته شد که چشایی از حرکت مولکول ها پدید می آید. حال هر چیزی که بیشتر این مولکول ها را به حرکت آورد، طعم تندتری دارد. به همین دلیل چیزهای داغ بیشتر از چیزهای سرد، طعم به زبان می دهند. این هم باید گفته شود که در سطح زبان، اعصابی گسترده شده اند که به نام تکمه های چشایی نامیده می شوند. زیرا ساختمانشان به شکل تکمه هایی پراکنده است. نخستین بار این تکمه ها هستند که طعم غذاها را حس می کنند.

یکی از بزرگترین لذت های انسان، چشیدن مزه خوراکی ها می باشد؛ ولی حس چشایی تنها برای لذت بردن نیست. جانواران وانسانها از این حس به عنوان یک وسیله دفاعی نیز استفاده می کند؛ یعنی بسیاری از غذاهای زیان آور را به وسیله این حس تشخیص می دهد و از خوردن آنها خودداری می کند.

ادامه دارد...

**sara_ranjbar1977** · 22nd August 2011, 07:17 PM

آیا جانوران حس چشایی دارند؟

بطوری که دانسته شده، در انسان و جانورانی که در رده های بالا قرار گرفته اند، تکمه های چشایی در سطح زبان گسترده شده اند. تعداد آنها بسیار مختلف است و این اختلاف بستگی به نیازهای خاص هر حیوان دارد. مانند اینکه انسان حدود 3000 تکمه چشایی دارد.

وال که گروهی از ماهیان را یکجا می بلعد و نیازی به جویدن ندارد، تعداد کمتری تکمه چشایی دارد. عجیب اینکه این تکمه ها در خوک 5500 است. گاو 35000 و بز کوهی 50000 تکمه چشایی دارند. بنابراین مشاهده می شود که نه تنها جانوران طعم خوراک ها را می چشند، بلکه برخی از آنها حس چشایی قویتر از انسان هم دارند.

جانورانی که در دریا زندگی می کنند، معمولاً تکمه های چشایی در سراسر بدنشان گسترده شده است. مانند ماهی که با تمام سطح بدن خود می تواند مزه خوراکی را بچشد.

مگس و پروانه با کف پای خود طعم خوراک را می چشند. از این رو، همینکه پایین ترین مفصل پای پروانه به یک چیز شیرین برخورد کند، خرطومش را فوری دراز می کند و آن را می مکد.

مارها و سوسمارها برای چشیدن، زبان را به کار می اندازند؛ ولی البته نه مانند انسان ها. در این دو جانور، چشایی بدینگونه انجام می گیرد که نوک زبان را بیرون آورده، چیزی را برمی دارند و سپس عضو مخصوصی که در سقف دهانشان است، آن را می چشند.

حس چشایی، یک حس شیمیایی محسوب می‌شود كه جزء اولین دستگاه‌های حسی انسان به‌شمار می‌آید. چشایی به‌طور عمده حاصل عمل یک جوانه چشایی در دهان است. اما همه ما این تجربه را داریم كه حس بویایی هم، در درک چشایی سهم بسزایی دارد. علاوه بر این، قوام غذا كه به وسیله حس‌های لامسه دهان كشف می‌شود و نیز وجود موادی از قبیل فلفل در غذا كه انتهاهای درد را تحریک می‌كنند، به میزان زیادی تجربه چشایی را تحت تأثیر خود قرار می‌دهند. اهمیت حس چشایی در این حقیقت نهفته است كه این حس به موجود اجازه می‌دهد تا غذایش را طبق میل خود و گاهی طبق نیازهای متابولیک بافت‌ها به مواد مغذی ویژه انتخاب كند.

ادامه دارد...

**sara_ranjbar1977** · 22nd August 2011, 07:29 PM

احساس‌های اولیه چشایی

هویت مواد شیمیایی ویژه كه گیرنده‌های چشایی مختلف را تحریک می‌كنند، به‌طور كامل شناخته نشده است. با این وجود، مطالعات نوروفیزیولوژیک و سایكوفیزیولوژیک حداقل 13 گیرنده‌ شیمیایی ممكن را در سلول‌های چشایی تعیین كرده‌اند:

دو گیرنده سدیمی، دو گیرنده پتاسیمی، یک گیرنده كلری، یک گیرنده آدنوزینی، یک گیرنده اینوزینی، دو گیرنده شیرینی، دو گیرنده تلخی، یک گیرنده گلوتاماتی و یک گیرنده یون هیدروژن.

علاوه بر این، به منظور تجزیه و تحلیل عمل حس چشایی، توانایی‌های گیرنده‌های ذكر شده در پنج گروه عمومی به نام حس‌های چشایی اولیه طبقه‌بندی شده‌اند و شامل ترشی، شوری، شیرینی، تلخی و اومامی(Umami) می‌شوند.

انسان قادر است صدها مزه مختلف را درک كند. تصور می‌شود كه تمام این مزه‌ها مجموعه‌ای از مزه‌های چشایی اولیه باشند، همان‌طور كه تمام رنگ‌هایی كه می‌بینیم در واقع تركیبی از سه رنگ اصلی هستند. ترجیح هر یک از این كیفیت‌ها بستگی به میزان غلظت مولكول آن ماده دارد. افزون بر این انسان قادر به تشخیص دو كیفیت فرعی دیگر، مانند قلیایی و فلزی است.

انواع مزه‌ها

مزه ترشی: مزه ترشی به دلیل اسیدها به وجود می‌آید، یعنی به وسیله یون هیدروژن و شدت درك این طعم نیز تقریبا متناسب با لگاریتم غلظت یون هیدروژن است. بنابراین هرچه غذا اسیدی‌تر باشد، احساس ترشی آن هم شدیدتر خواهد بود.

مزه شوری: مزه شوری به وسیله نمک‌های یونیزه و عمدتا یون سدیم ایجاد می‌شود. كیفیت مزه شوری تا حدودی از یک نمک به نمک دیگر فرق می‌كند، زیرا بعضی نمک‌ها علاوه بر شوری، سایر حس‌های چشایی را هم تحریک می‌كنند.

مزه شیرینی: مزه شیرینی ناشی از دسته واحدی از مواد شیمیایی نیست. بعضی انواع مواد شیمیایی كه موجب بروز مزه شیرینی می‌شوند عبارتند از: قندها، گلیكول‌ها، الكل‌ها، كتون‌ها، آمیدها و...؛ بیشتر موادی كه موجب بروز طعم شیرینی می‌شوند، مواد شیمیایی آلی هستند.

مزه تلخی: همانند شیرینی، طعم تلخی نیز ناشی از یک ماده ‌شیمیایی نیست. در اینجا نیز موادی كه باعث بروز طعم تلخی می‌شوند، تقریبا همگی مواد آلی می‌باشند. دو گروه ویژه مواد كه به احتمال زیاد می‌توانند طعم تلخی را ایجاد كنند عبارتند از:

مواد آلی كه محتوی نیتروژن هستند و آلكالوئیدها كه شامل كافئین، نیكوتین و كینین می‌باشند. خیلی از مواد ابتدا سبب بروز طعم شیرینی می‌شوند، اما بعد یک مزه تلخ ایجاد می‌كنند. این موضوع در مورد ساخارین (نوعی شیرین‌كننده) صدق می‌كند كه برای برخی از افراد نامطلوب است. زمانی كه تلخی شدت زیادی داشته باشد، معمولا موجب می‌شود كه انسان از خوردن خودداری كند، كه این یكی از مهمترین عملكردهای حس چشایی است، چون خیلی از سموم مهلک موجود در گیاهان سمی، به شدت تلخ هستند.

مزه اومامی: اومامی یک كلمه ژاپنی به معنای "لذیذ" است كه برای توصیف یك مزه مطلوب به‌كار می‌رود و از نظر كیفی با مزه‌های ترشی، شوری، شیرینی یا تلخی متفاوت است. اومامی، مزه غالب غذاهای حاوی عصاره گوشت و پنیر تخمیرشده است. برخی فیزیولوژیست‌ها آن را به عنوان یک گروه جداگانه منسجم از محرک‌‌های چشایی اولیه در نظر می‌گیرند.

ادامه دارد...

**sara_ranjbar1977** · 22nd August 2011, 07:35 PM

آستانه درک چشایی

آستانه ادراک چشایی برای مواد مختلف، متفاوت بوده و به غلظت محلول بستگی دارد. آستانه تحریک برای مواد تلخ، ‌6 میلی‌گرم در لیتر، برای مواد شیرین 4/3 تا 5/5 میلی‌گرم در لیتر، برای مواد ترش 108% گرم در لیتر و برای مواد شور 585% گرم در لیتر است. باید یادآوری شود كه آستانه ادراک چشایی در تحریک مداوم تغییر می‌یابد و به عبارت دیگر با كاهش شدت ادراک در حس چشایی، سازش‌یافتگی آشكار می‌شود. كاهش شدت ادراک از طرفی به جریان عصبی بستگی دارد و از طرف دیگر به ترشح مداوم بزاق ارتباط دارد كه در نتیجه آن غلظت مواد تغییر پیدا می‌كند.

ساختمان و گیرنده‌های دستگاه چشایی

محل گیرنده‌های چشایی سطح زبان، برای هر یک از كیفیت‌های چشایی اختصاصی است، به‌طوری كه بخش جلویی زبان بیشتر برای مواد تلخ حساسیت دارد. در بافت پوششی سطح زبان، برجستگی‌های قاعده‌ای در عقب و برجستگی قارچی‌شكل در تمام سطح و برجستگی برگ‌مانند در طرفین آن وجود دارد. برجستگی برگ‌مانند در بزرگسالان تحلیل رفته ولی در كودكان مشهود است. گیرنده‌های اصلی، سلول‌های حسی هستند كه گروه‌های پنجاه‌تایی را تشكیل داده‌اند و جوانه چشایی نامیده می‌شوند. محل استقرار جوانه‌های چشایی در برجستگی‌های چشایی است. در هر جوانه چشایی، سلول‌های حسی محافظ و پایه از یكدیگر متمایزند. محلول‌های شیمیایی وقتی به سطح زبان می‌رسند، از سوراخ جوانه به درون نفوذ كرده و خود را به غشا میكروویلی سلول‌های حسی می‌رسانند. طول عمر سلول‌های حسی به‌طور متوسط ده روز است كه پس از آن سلول‌های حسی جدید جایگزین می‌شوند. این جایگزینی با سلول‌های محافظ پدیدآمده از سلول‌های پایه امكان‌پذیر است. سلول‌های حسی چشایی از نوع ثانویه هستند؛ یعنی این سلول‌ها فاقد زایده آكسون بوده و با یک تار عصبی مركزی، ارتباط سیناپسی برقرار می‌كنند. معمولا هر تار عصبی مركزرسان با چندین سلول حسی مرتبط است. مجموع تارهای عصبی مركزی دو سوم جلوی زبان با طناب صماخی كه شاخه‌ای از عصب هفتم است و تارهای عصبی مركزی عقب زبان با عصب نهم، پیام‌های حسی را انتقال می‌دهند.

مسیر اعصاب چشایی

تعدادی از شاخه‌های حسی سه جفت اعصاب مغزی، پیام‌های چشایی را به مغز می‌برند. گیرنده‌های چشایی جلو و وسط زبان به وسیله اعصاب هفتم مغز یا عصب صورتی و گیرنده‌های عقب زبان و حلق به وسیله شاخه‌های حسی اعصاب نهم یا زبانی حقلی و عصب دهم یا واگ به بصل‌النخاع منتقل می‌شوند و از آنجا به پل مغز رفته و به وسیله مسیرهای موازی با اعصاب پیكری ناحیه دهان و زبان به تالاموس و سرانجام به مركز قشر لامسه در بخش آهیانه‌ای مغز ختم می‌شوند. مركز چشایی در قشر مخ كمی عقب‌تر از مركز حس‌های پیكری ناحیه دهان و زبان قرار گرفته است. از مسیر حس چشایی پیام‌هایی به هیپوتالاموس و همچنین به هسته‌های بزاقی بصل‌النخاع ارسال می‌شود كه چشایی را با مراكز گرسنگی و سیری در هیپوتالاموس مربوط می‌سازند و در انعكاس ترشح بزاق شركت می‌كنند. چشایی بسیار سازش‌پذیر است. بخشی از این سازش در گیرنده‌ها و بخش دیگر در مراكز عصبی چشایی صورت می‌گیرد.

ادامه دارد...

**sara_ranjbar1977** · 22nd August 2011, 07:41 PM

تطابق یا سازش چشایی

همگی با این واقعیت آشنا هستیم كه احساس‌های چشایی به سرعت تطابق پیدا می‌كنند و غالبا در ظرف حدود 1 دقیقه تحریک مداوم، به تطابق تقریبا كامل می‌رسند. با این وجود براساس مطالعات الكتروفیزیولوژیک، فیبرهای عصبی چشایی روشن شده است كه تطابق خود جوانه‌های چشایی تنها نیمی از تطابق دیده شده را توجیه می‌كند. بنابراین آخرین درجه تطابق كه در احساس چشایی به وجود می‌آید، تقریبا به‌طور یقین در خود سیستم‌ عصبی مركزی صورت می‌گیرد. تطابق، مكانیسمی است كه با مكانیسم بیشتر سیستم‌های حسی دیگر كه عمدتا به‌طور كامل در محل خود گیرنده‌ها تطابق پیدا می‌كنند، تفاوت دارد.

ذائقه و كنترل رژیم غذایی
ذائقه یا ترجیح طعم به این معناست كه حیوانات بعضی از غذاها را به غذاهای دیگر ترجیح می‌دهند و به صورت ناخودآگاه و اتوماتیک از این امر برای كنترل رژیم مصرفی استفاده می‌كنند. تجربیات زیر، این توانایی حیوانات را در انتخاب غذا، مطابق نیازهای بدن خود، توجیه می‌كند.

1_ حیوانی كه غدد فوق‌كلیوی آنها از بدن خارج شده و بدنشان دارای كمبود نمک است، به صورت خودكار، آب حاوی غلظت‌های زیاد كلرید سدیم را به آب خالص ترجیح می‌دهند.
2_ حیوانی كه مقدار زیادی انسولین دریافت كرده و دچار كاهش قند خون شده است، به‌طور اتوماتیک از میان غذاهای متعدد به سراغ شیرین‌ترین غذا می‌رود.
همچنین انسان، غذاهایی را كه طعم ناخوشایند دارند قبول نمی‌كند و این امر در خیلی از موارد باعث محافظت از بدن وی می‌شود. پدیده ذائقه تقریبا ناشی از مكانیسمی است كه در سیستم عصبی مركزی قرار گرفته است و مربوط به مكانیسمی در خود گیرنده‌های چشایی نیست، هرچند این واقعیت وجود دارد كه غالبا گیرنده‌ها نسبت‌ به ماده مورد نیاز حساس می‌شوند. یک دلیل مهم به نفع مركزی بودن مكانیسم ذائقه این است كه تجربه قبلی یک طعم مطلوب یا نامطلوب نقش مهمی در تعیین ترجیح یک طعم در فرد بازی می‌كند. برای مثال اگر فرد یا حیوانی بعد از خوردن یک غذای خاص بیمار شود، معمولا پس از آن یک ذائقه منفی یا تنفر از آن طعم برای آن غذای خاص در آنها به وجود می‌آید.

اهمیت زیست‌شناختی چشایی

حس چشایی از لحاظ زیست‌شناختی بیشتر در دو زمینه انتخاب مواد غذایی و راه‌اندازی ترشح غدد گوارشی اهمیت دارد، به‌طوری كه موجود زنده نه تنها قادر است مواد غذایی مفید را از غیرمفید تشخیص دهد، بلكه به صورت شرطی در میزان ترشح غدد گوارشی تأثیر می‌گذارد.

ادامه دارد...

**sara_ranjbar1977** · 23rd August 2011, 10:52 PM

پوست و حس لامسه در حیوانات

پوست اولین سد دفاعی در برابر عوامل مهاجم و بیماری زا است، نقش و نگارهای پوست بدن حیوانات ضمن اینکه زیبایی خاصی به آنها می بخشد امکان استتار و پنهان شدن را برای آنها فراهم می کند. موضوعی که هم برای حیوانات شکارچی و هم برای آنهایی که طعمه هستند دارای اهمیت است.
پوشت عضو اصلی حس لامسه و ترشح غدد چربی و عرق توسط آن انجام می شود.
وسعت غدد عرق در انسان و اسب از همۀ موجودات بیشتر است و نقش مهمی در تنظیم حرارت، سم زدایی و نرمی پوست دارد. میزان تعریق در خستگی های جسمانی و فشارهای هیجانی به حداکثر می رسد.
پوست به اندازۀ یک درصد ششها تنفس بدن را انجام می دهد. تمام نواحی پوست از نظر دریافت حس لامسه یکسان نیست برخی نواحی نسبت به درد و برخی به فشار یا حرارت حساسیت بیشتری دارند. پوشش مو یا پشم و ضخامت پوست و تغداد گیرنده های موجود در آن در قدرت لامسه و واکنش موثر هستند.
در زير پوست گيرنده های حسی يا اندامكهای حسی به نام بن قرار دارند. در زير پوست 5 نوع عصب حسی يا گيرنده های پوستی (بن ها) وجود دارد و هر كدام مسئول يک نوع حس متفاوت است. اين حس ها شامل لمس كردن، فشار، گرما، سرما و درد می باشد. در سطح پوست گيرنده های حسی بطور يكنواخت پراكنده نشده اند. دربعضي از قسمتهاي پوست گيرنده حسي بيشتر هستند. گيرنده هاي عصبی كه به لمس كردن حساس هستند بيشتر به سطح پوست نزديكند. اما گيرنده های عصبي(بن يا رشته عصبی) مربوط به فشار در عمق پوست بيشتر قرار دارند. وقتي هوا سرد باشد پوست به هشدار می دهد كه نیاز به گرما دارد و يا برعكس وقتی هوا گرم مي شود و پوست هشدار مي دهد كه محیط خنک نیاز دارد. در واقع اين گيرنده های عصبی( رشته های عصبی ) حسی زير پوست پيام را به مخ مي فرستند و به موجود احساس گوناگون مثل گرمی ، سردی و.. احساس می کند.احساس سرما، گرما، احساس لمس كردن و فشار دادن با كمک گيرنده های عصبی در زير پوست سبب آگاهی موجودات از شرایط محیطی اطراف می شويم.

پوست از دو بخش تشكيل شده است:
_بخش بيروني كه سلولهاي مرده تشكيل مي شود كه مرتبأ از پوست جدا مي شوند. هر 30 روز يک بار پوست، كاملأ عوض می شود.
_ در بخش درونی يا لايهء اصلي پوست رگها، اعصاب و غد ههای توليد كننده عرق و چربی قرار دارند. اين چربی از طريق مجاری به سمت بالا می آيد. پوست را نرم مي كند و رشد ميكروبهای روی پوست را كند مي سازد.
پوست بدن چند وظيفه مهم دارند كه عبارتند از:
الف_ او لين پوشش محافظ بدن در برابر حمله ميكروبهای بيماری زا و گردو غبار پوست است.
ب_ پوست سلولهای دارد كه درد، لمس كردن(زبری و نرمی)، فشار و تغييرات دما (سردی و گرمی) را حس مي كنند.
پ_ پو ست به تنظيم دماي بدن كمک مي كند.
ت_ مواد زايدبدن مانند نک وچربی به وسيله عرق وغده چربي ازطريق سوراخهای (منفذ های) سطح پوست دفع می شود.
ث_ از وظا يف ديگر پوست جذب مواد، جذب نور خورشيد ( اشعه ماورا بنفش) و تنفس پوستی را می توان نام برد.
پوست به جز حس لامسه، به دلیل دارا بودن بخشهای مختلفی مثل غدد سبابه وظیفۀ علامت گذاری حریم زندگی حیوان را برعهده دارد و به این صورت جزو ابزارهای برقراری ارتباط محسوب می شود.

ادامه دارد...

**sara_ranjbar1977** · 24th August 2011, 02:31 AM

غدد سباسه ( Sebaceous gland)
ساختار مو متشکل از ، فولیکول مو، arrector pili عضلات و غده سباسه است که به عنوان واحد پیلوسباسه شناخته شده است.
غدد سباسه شاخه ای از غدۀ acinar می باشد. که در سراسر پوست بدن انسان و حیوانات به جز در کف دست ها و پاها وجود دارد. غدد سباسه را معمولا می توان در مناطق پوشیده شده از مو یافت، آنها به فولیکول های مو متصل هستند. غدد سپرده سبوم بر روی موها بوده، و سبب می شوند که موها در امتداد ساقۀ مو به سطح پوست راه پیدا کنند.

غدد سباسه در مناطق بدون مو (پوست بدون کرک) نیز ظاهر می شوند مانند: پلک، بینی، آلت تناسلی، لب و نوک پستان.

و ترشحات خاصی از خانوادۀ چربیها از خود آزاد می کنند. کار اصلی آنها خارج کردن ترکیباتی مقاوم به آب است که با چرب کردن سطح پوست انعطاف پذیری آن را بالا برده و به قوام و تازگی پوست کمک می کند و در عین حال باعث جلوگیری از رشد باکتریها می شوند.