واژه ورم پستان به التهاب غده پستانی بدون توجه بعلت آن اطلاق میشود كه بوسیله تغییرات فیزیكی شیمیائی ومعمولا میكربی شیر وهمچنین تغییرات حاصل از بیماری در بافت غده پستانی مشخص میشود

مهمترین تغییراتیكه در شیر ایجاد میشود عبارت است از:

تغییر رنگ وجود لخته و پیدایش تعداد زیادی لوكوسیت ( گلبول سفید)با علا ئم تورم گرمی درد وسفت شدن غده پستانی كه بوسیله آزمایش ظاهری شیر میتوان آ نها راتشخیص داد . موارد زیادی از ورم پستانها را بسهولت نمیتوان مشخص كرد بطوریكه دارای نشانیهای درمانگاهی نیستند (ورم پستان مخفی) دراین نوع ورم پستانها به آزمایش غیر مستقیم یعنی شمارش گلبولهای سفید متوسل میشوند

اپیدمیولوژی :

ورم پستان درتمام حیوانات پستاندار ماده بروز میكند ولی در گاوهای شیری دارای اهمیت اقتصادی است وآنهم بعلت خساراتی است كه به صنعت تولید شیر وفرآورده ها ی آن وارد می شود . البته در اثر بیماری ورم پستان تلفات دامی نیز وجود دارد لكن زیا ن اقتصا دی آ ن مربوط به تلفا ت به تنها ئی نیست بلكه كاهش مقدار شیر پستا ن مبتلا و اختلال در فر آوری شیر عمده ترین خسارات را تشكیل میدهد . از جمله خسارات دیگر آن انتشار ورم پستا ن در سایر دامها ی گله وبعضا ایجاد گلو درد استرپتوكوكی ویا سل و بروسلور در انسا ن است

شیوع بیماری ورم پستان در اغلب كشورهاحدود 40 در صد است كه در بعضی از كشورها تا 25 در صد آنرا كاهش داده اند .

بطور متوسط ابتلا هر كارتیه (قسمت ) از پستان به بیماری سبب كاهش 8 درصد تولید شیر آن كارتیه میگردد ویطور كلی در یك گاو مبتلا سبب كاهش 15 در صد از تولیدشیر میشود. ازطرفی زیان حاصل از تغییرات تركیب شیر مثل كاهش چربی كاهش كازئین ولاكتوز و افزایش سرم شیر وپروتئین ها وافزایش كلرور ها نیز بایستی در نظر گرفت .

عوامل ایجاد ورم پستان :



میكربها یكی از عوامل ایجاد ورم پستان هستند اما بتنهائی بعنوان عامل اولیه اورام پستان نمیباشند در بعضی موارد از شیر های بظاهر سالم هم میكرب جدا میشود عوامل ایجاد ورم پستان عبارتند از

1-عوامل مستعد كننده 2-عوامل عفونی

عوامل مستعد كننده :

الف-جراهاتیكه در سر پستانها یا پستا ن ایجاد میشود

ب- روش نگهداری (مدیریت بهداشت جایگاه .مدیریت بهداشت شیر دوشی)

پ-حساسیت مربوط به توارث

ت-روش تغذیه :

2-عوامل عفونی

استرپتوكوك ها مثل استرپتوكوك آگالاكتیه استرپتوكوك اوبریس ودیسگالاكتیه وفكالیس وپنومو نیه

استافیلوكوك ها اورئوس

كلی فرمها اشرشیا كلی اسفروفوروس نكروفوروس یا فزی فرمها

كورینه باكتریها پیو ژنس وبویس

سودو مو نا س ها

مایكو باكتریومها توبر كولوسیس (سل)

میكو پلاسما آگالاكتیه واریته بویس

قارچها كاندیدا كریپتو كوكوس تریكوسپرون

باستثنا سل كه از طریق خون انتشار مییابد در سایر موارد عفونت پستان اغلب از طریق مجرای پستان انجام میگیرد .

عفونت در ابتدا بصورت التهاب مشخص میشود ولی تا بروز التهاب سه مرحله وجود دارد

1-هجوم 2- عفونت 3- التهاب

هجوم مر حله ایست كه میكرب از خارج سر پستا نها به مجاری شیر نفوذ میكند

عفونت مرحله ایست كه میكرب رشد میكند و بافت پستانی را مورد تهاجم قرار میدهد

التهاب نتیجه رشد میكرب و افزایش آ ن وتخریب بافت پستا نی و نفوذ گلبولها ی سفید یا لكوسیتها جهت دفع عفونت میباشد

مرحله هجوم

الف- دراین مرحله بستگی به حضور وتعداد باكتریها ی مولد بیماری در محیط شیر دوشی كه معمولا بوسیله مبتلا كردن هر یك از قسمتها ی چهار گانه پستا ن ومیزان آ لودگی پوست و سرپستا نها سنجیده میشود

ب- تعداد دفعا تی كه سر پستا نها ی گاو بویژه نوك آ نها با این باكتری ها آ لوده میشوند كه وابسته به میزان رعایت بهداشت در هنگام شیر دوشی میباشد

ج- میزان ضا یعا ت اسفنكتر سر پستا نها كه ورود باكتریها را در مجاری آ نها آ سان میكند و بستگی به ماشینها ی شیر دوشی ومیزان كردن نگاهداری ودرست كار كردن ماشین شیر دوشی ومراقبت از سرپستانها دارد

د- وضع اسفنكتر0سر پستا نها بویژه در مرحله پس از شیر دوشی كه عضلات اسفنكتر در استراحت میباشند وشل بودن اسفنكترها سبب میشود هجوم میكربها را هم در نتیجه مكیدن و هم بواسطه تكثیر میكربی به داخل آ سا ن سا زد

ذ- حضور مواد ضد میكربی در مجرا ی سر پستا نها .

2- مرحله عفونت

الف- نوع میكرب كه قدرت آ نرا در تكثیر در شیر مشخص میكند

ب- حساسیت میكرب عامل در برابر آ نتی بیو تیكها ی مورد استفاده كه ممكن است مربوط به مقاومت طبیعی ویا اكتسابی میكرب در نتیجه مصرف نا مناسب آ نتی بیوتیكها حاصل شده باشد .

ج- وجود مواد حفاظت كننده در شیر (مواد ایمنی زا ) كه ممكن است طبیعی باشند یا در نتیجه عفونت قبلی ویا مایه كوبی تولید گردند .

د- وجود تعداد زیادی لوكوسیت كه در نتیجه تورم پستا ن قبلی ویا ضربه ها ی فیزیكی باشد.

ذ- مرحله شیر واری كه عفونت در مرحله خشك شدن پستان با سهولت بیشتری صورت می گیرد زیرا در آ ن مرحله عمل فیزیكی سیلا ن وخروج شیر همراه با عفونت وجود ندارد .

3-مرحله التهاب

الف- بیماری زائی وقدرت هجوم میكرب .

ب- میزان حساسیت بافت پستا ن به میكرب كه ممكن است از مقاومت در نتیجه وجود پادتن ثابت بافت تا حساسیت شدید در اثر عفونت قبلی تغییر كند .

در مرحله هجوم بهتر از مراحل دیگر میتوان با توجه به پرستاری و بویژه بكار بردن روشهای بهداشتی خوب از میزا ن اشاعه تورم پستا ن كم كرد .

نشانیها ی بیماری ورم پستان

برحسب حدت وشدت میكرب كه به پستان هجوم كرده باشد نشانیها ی بیماری متفاوت است التهاب شدید (حاد) فوق حاد كه با مسمومیت خونی (سپتی سمی ) وبا واكنش عمومی همراه است یا بصورت التهاب نامشخص (تحت حاد ) یا مخفی ویا مزمن كه بتدریج بافت پستا ن فیبروزی وسفت میشود ظاهر میشوددراین حالات بستگی به نوع میكرب نشانی متفاوت است

ورم پستان محفی (تحت حاد)

در این نوع ورم پستا ن وضع ظاهری شیر سالم وعادی بنظر میرسد ودر دام هیچگونه علائم بیماری بصورت ظاهری دیده نمیشود لكن در تركیبات شیر تغییرات زیر دیده میشود

-افزایش گلبولها ی سفید و سلولها ی بافت پستان یا سلولهای سوماتیك Somatic cell(sc)

-كاهش چربی شیر

-كاهش كازئین

-كاهش لاكتوز

-افزایش سرم شیر

-افزایش كلرورهادر شیر

-افزایش گلیكوژن

كاهش تولید شیر

در این مرحله بعلت عدم تشخیص وتوجه نداشتن دامدار به بهداشت شیر در اتاق شیر دوشی و توام دوشیدن دامها ی سالم وبیما ر سبب اشاعه بیماری به سایر گاوها میشود بطوریكه ظرف مدت كوتاهی 50 در صد گله به این نوع ورم پستان مبتلا میشوند .

ورم پستا ن مزمن

این حالت ورم پستا ن نیز از نظر دامدار تا حدودی نا مشخص است اما اگر دقت شود و آ زما یش ورم پستا ن استریپ كاپ انجام شود وجود لخته هائی در شیر مشخص كننده بیما ریست و تغییرات تركیبا ت شیر نیز مانند ورم پستا ن تحت حاد یا مخفی است اما پیشرفته تر در اینجا سرم شیر افزایش یافته و كلرورها افزایش بیشتری دارند . این نوع ورم پستان معمولأ به درما ن جواب نمیدهد در صورت نگهداری گا و در گله سبب پیشرفت بیما ری و سرایت به سایرین میشود و بایستی دام آلو ده حذف وبه كشتارگاه اعزام شود .

ورم پستان حاد

در این حالت پستان دارای التهاب و تورم است واطراف پستا ن گرم ودام هم تب دارد. در هنگام دوشش دام پاها را بر زمین می كوبد واحساس ناراحتی میكند شكل ظاهری شیر نیز تغییر میكند دارای مایع سبز رنگ و رگه ها ی خون ولخته ها ی فراوان است در

آزمایش استریپ كاپ براحتی میتوان پی به بیما ری برد .گاو بی اشتها وناراحت است . این گا وها را بایستی بادستگاه شیر دوشی تك واحدی و در پایا ن شیر دوشی بطور جداگانه روزانه حد اقل سه مرتبه دوشید تا عفونت در پستا ن سبب ضایعه پستانی نشود دام را تحت مراقبت دامپزشك قرار میدهند .شیر دوشیده شده به فاضلأب میریزند وهر دفعه دستگاه را ضد عفونی میكنند .

ورم پستا ن فوق حاد :

این نوع ورم پستا ن نیز مانند ورم پستا ن حاد مشخص ودام تب دار وبیما ر پستا ن دارا ی التهاب است گاو بعلت درد شدید اغلب موارد اجازه شیر دوشی نمیدهد شیر سبز رنگ ودارای رگه ها ی خون و لخته میباشد . سریعا بایستی گاو تحت مراقبت جداگانه قرار گیرد بعضا بعلت كم توجهی ودر اثر نفوذ عفونت به خون سبب سپتی سمی میشود ودام تلف می گردد .

تشخیص آ زمایشگا هی وررم پستا ن :

به سبب تغییرات شیمیائی كه در شیر ورم پستا نی بوجود می آید و تاثیردرسیستم فرآوری و پاستوریزاسیون شیر ها ی ورم پستا نی و بدنبا ل آ ن گا وها ی آلو ده بایستی شنا سائی شوند .

از آنجائیكه بر رسی آزمایشگا هی تعداد زیادی از نمونه ها ی شیر گران تمام میشود توجه زیادی به آزما یش های صحرائی بر پایه شناخت تعییرات فیزیكی وشیمیائی شیر میشود البته این آزمایشها غیر مستقیم میباشد وفقط وجود التهاب وتعییرات ظاهری شیر را نشان میدهند و یك آ زمایش هدایت كننده تلقی میشوند . بدنبال آن بایستی آ زمایش ها ی تشخیص میكربی و شمارش میكربی وآ زمایش های حساسیت در مقابل دارو ویا وجود آ نتی بیوتیك وآ زمایش های تشخیص قارچ انجام شود .

آزما یش استریپ كاپ :

چنانكه ملأحظه شد در ورم پستا نهای حاد یكی از علأئم بیماری وجود رگه ها ی خون ولخته و دلمه همراه با سرم سبز رنگ در شیر است .قبل ار آنكه دستكاه شیر دوشی را بدام متصل كنیم باید چند مرتبه جریان شیر هر كارتیه را روی صفحه سیاه فنجان بریزیم تا عوامل غیر طبیعی شیر مشخص شود .

آزمایش ورم پستان بروش كالیفرنیائی : California mastitis test - C M T

این آزمایش تشخیص گاوهای مبتلأ به ورم پستا ن مخفی است . در این نوع ورم پستا ن چنانكه ملأ حظه شد شیر از نظر ظاهر ی سالم و طبیعی بنظر میرسد و هیچگونه علأ ئم بیماری در گا وممكن است مشخص نباشد ا ما با ریختن مقداری شیر درظرف چهار قسمتی از (هر كارتیه در یك قسمت) ورم پستان را تشخیص میدهیم .

پس از اضافه شدن شیر آنرا بمدت 10 الی 20 ثانیه بطور مورب تكان میدهند تا با معرف مخلوط شود پس از این مدت در صورت وجود ورم پستان شیر لخته و بریده میشود . هر چه مقدار و غلظت لخته بیشتر باشد شدت ورم پستا ن و وجود مواد بافتی وگلبولها ی سفید بیشتر است .

Brabant Mastitis Test ( B M T ) :

اساس این آ زمایش همان آزمایش تشخیص كالیفرنیائی است لیكن بجای محلول معرف ـ ژل محتوی معرف در هر قسمت تعبییه شده ریخته و پس از آنكه 2 سی سی از شیر اولیه هر كارتیه بر روی آ ن ریخته میشود آنرا 20 ثانیه تكان میدهند كه تشكیل رسوب یا ایجاد لخته یا بریدگی شیر نشان دهنده ورم پستان است .

Mishigan Mastitis Test (M M T ) ,Negretti Field Mastitis Test (N F M T), Viscansian Mastitis Test (V M T )

نیز بر اساس همان كالیفرنیا تست است تنها روش بكا ر گیری معرف ها متفاوت است .

آزمایش شمارش سلولهای سوماتیك (Somatic Cell Count (SCC

روش مناسبی برای اندازه گیری كیفیت شیر میباشد .

در حالت عادی در شیرهای سالم تعدادی سلول كه شامل گلبولها ی سفید وسلولها ی جدا شده از بافت پستا ن است در شیر وجود دارد و در صورتیكه تعداد آ نها ار حد متعارف( 300000) بیشتر شود نشانه غیر عادی بودن شیر است .

این افزایش سلولها در اثر ضربه و نفوذ باكتری وایجاد التهاب ودر نتیجه ورم پستا ن بوجود میآید و سبب كاهش كیفیت شیر میشود .

سه روش متفاوت برای اندازه گیری سلولهای سوماتیك وجود دارد :

1--روش مستقیم : در این روش 01/0 میلی لیتر از شیر رادر یك سانتی متر مربع از سطح لام مخصوص شمارش سلولی پخش میكنند و آنرا خشك و رنگ آمیزی میكنند سلولها ی رنگ شده زا با شما رش گر دستی شما رش می كنند.

2-روش كولتر : این روش در اثر عبور سلولها ی سوماتیك از روزنه الكتریكی (الكترود) ایجاد نوسان ولتاژ میكند وبازائ هر نوسان یك شمارش از شمارش گری كه متصل به الكترود است ثبت میشود در این روش ابتدا سلولها توسط فرمالین تثبیت میشوند .

3-شمارش توسط دستگاه فو سوماتیك: مقدار معینی شیر از این دستگاه عبور میكند كه با یك بافر ورنگ فلوئورسنت مخلوط میشود و ‌د. ان. ا هسته سلولها ی سوماتیك را های لایت میكند و یك لأم كه بر روی صفحه دواری قرار دارد دراثر نور ایجاد شده انها را ثبت میكند و یك كنترولر تعداد سلولها را در هر میلی لیتر مشخص میكند .

كشت میكربی :

روش آ زمایش دقیق و وقت گیر است كه بایستی قبل از اتصال دستگاه شیر دوشی به كارتیه ها به وسیله یك لوله آزمایش استریل درب دار از هر كارتیه مقدار 30 تا 100 سی سی شیر بر داشت .

قبل از نمونه گیری باید پستا ن و نوك كارتیه ها را شستشو داد و با الكل 70 درجه نوك پستا ن را ضد عفونی كرد ه و مستقیما از هر كا رتیه بطور جدا گانه شیر بر داشت .

پس از نمونه گیری بایستی سریعا نونه را در كنار یخ به آزمایشگاه ارسال نمود تا شیر در آنجا كشت و آنتی بیوگرام گردد .

خسارات ناشی از ورم پستا ن

1-كم شدن تولید شیر

2- هزینه های درمان

3- دور ریختن شیر حاوی باقی مانده دارو در حین درمان

4- احتما ل از بین رفتن یك یا چند قسمت پستا ن و یا حذف دام

5- هزینه های كا ر گری و دامپزشكی

مهمترین خسارت از طریق كم شدن شیر تا حدود 15-8 درصد در طول 7 ماه دوره شیر واری است . اگر این بیما ری در 20 در صد گله وجود داشته باشد خسارت وارده به دامدار 70 در صد سایر هزینه هاست .

هزینه ورم پستا ن حاد شامل 14 در صد مرگ و میر 8 درصد شیر دور ریخته شده 8 در صد درمان است.

هزینه ورم پستا ن مخفی 70 در صد بعلت نا شناخته بودن و كا هش شیر در طول دوره شیر واری است .

پیشگیری ورم پستان در گاو :

ورم پستان ناشی از یك سلسله نارسائی ها و سوء مدیریت وعوامل محیطی نامطلوب است . عدم موفقیت در ریشه كن كردن ورم پستان نشانه عدم كفایت روش های كنترل وپیشگیری است . كنترل وپیشگیری تنها یك عمل نیست بلكه سیستمی است پیچیده و مخلوطی از كلیه اقدامات بهداشتی ومحیطی كه باید قدم به قدم آنرا انجام داد این اقدامات بایستی اقتصادی ودر شرایط مختلف محیطی و مدیریتی قابل اجرا باشد . نظر باینكه توجیه پیشگیری بیماری ورم پستان فقط با توجه به جنبه های اقتصادی میباشد ، لذا هر برنامه ای كه بدین منظور تنظیم میشودباید متكی برعملی بودن آن در گاوداری معینی باشد بطور كلی پیشگیری در سطح یك منطقه هدف انجام شدنی نیست و برنامه های ملی فقط میتواند بصورت محرك و كمك به گاوداران ویژه ای باشد كه بخواهند در برنامه شركت كنند.

از بین بردن منبع عفونت و همچنین كاهش حساسیت غده پستانی وجلوگیری از سرایت بیماری در یك كارتیه به كارتیه های دیگر با هدف برنامه پیشگیری ورم پستان باشد. اگر از طرق بهداشتی باورم های مخفی مبارزه شود تجربه چنین نشان داده است كه خود بخود ورم پستان حاد نیز تحت تاثیر قرار میگیرند و درصد وقوع آن پائین می آید ولی عكس آن صحیح نیست و مبارزه علیه ورم های حاد هیچگاه نمیتواند گله را از آلودگی ثانوی مصون دارد. آنچه امروز برای پیشگیری و كنترل ورم پستان بكار میگیرند روش های زیر است .

روش اول : پیدا كردن دامهای مبتلا از طریق یك همه گردی در گله ویا از طریق دفاتر ركورد گیری و بیماری یابی جهت مشخص كردن اورام پستان حاد در این روش میتوان تا حدی با بیماری مبارزه نمود اگر چه ممكن است از این طریق به سطح آلودگی گله پی برد ولی منشاء ‌بیماری را نمی توان مشخص كرد این روش در دامداریهای بزرگ بخاطر هزینه زیاد عملی نیست واز معایب آن پنهان ماندن ورم مخفی در گله را میتوان نام برد

نوشتة : دكتر سید مجتبی جعفری ادارة كل دامپزشكی استان فارس