۱. درماتوفیتوز چیست؟

درماتوفیتوز عفونتی ناشی از قارچ‌های کراتینوفیل است که به ساختارهای حاوی کراتین، از جمله ساقه مو و لایه شاخی پوست، تمایل دارند. برخلاف تصور رایج، ضایعه الزاماً حلقوی نیست و شدت خارش نیز می‌تواند از نبود خارش تا خارش قابل‌توجه متغیر باشد.

مهم‌ترین جنس‌های مرتبط با بیماری در سگ و گربه Microsporum و Trichophyton هستند. گونه‌های شایع و اهمیت آن‌ها به منطقه جغرافیایی، میزبان و الگوی تماس بستگی دارد؛ Microsporum canis از عوامل مهم در گربه‌ها و سگ‌هاست.

۲. عوامل خطر

• سن پایین، به‌ویژه در بچه‌گربه‌ها و توله‌سگ‌ها.
• تراکم بالای حیوانات، پناهگاه‌ها، پانسیون‌ها و محیط‌های چندحیوانی.
• تماس با حیوان آلوده یا وسایل آلوده مانند برس، حوله، باکس و بستر.
• پوشش موی بلند یا شرایطی که شناسایی ضایعات را دشوار می‌کند.
• بیماری‌های هم‌زمان یا شرایطی که توانایی دفاع میزبان را مختل می‌کنند.

۳. اهمیت زئونوز

درماتوفیتوز یک بیماری قابل انتقال به انسان است. تماس با موهای آلوده، پوسته‌ها یا وسایل آلوده می‌تواند در انتقال نقش داشته باشد. بااین‌حال، تماس لزوماً به عفونت منجر نمی‌شود و خطر به گونه قارچ، میزان مواجهه و وضعیت میزبان بستگی دارد.

۴. علائم درماتوفیتوز در سگ و گربه

ضایعات می‌توانند از یک ناحیه کوچک تا درگیری گسترده پوست و مو متغیر باشند. محل‌های شایع شامل صورت، اطراف گوش، پوزه، اندام‌ها و دم هستند؛ بااین‌حال، هر ناحیه‌ای از بدن ممکن است گرفتار شود.

۵. شرح‌حال هدفمند

• سن، گونه، نژاد و مدت ابتلا.
• تماس با حیوان جدید، پانسیون، آرایشگاه حیوانات یا محیط چندحیوانی.
• وجود ضایعات مشابه در حیوانات دیگر یا اعضای خانواده.
• درمان‌های قبلی، پاسخ به درمان و عود پس از قطع دارو.
• سابقه بیماری سیستمیک، مصرف داروهای سرکوب‌کننده ایمنی یا مشکلات پوستی مزمن.
• محل شروع ضایعه و سرعت گسترش آن.

۶. معاینه کامل پوست

تمام بدن باید از نظر آلوپسی، پوسته، دلمه، شکستگی مو، التهاب فولیکولی و ضایعات غیرمعمول بررسی شود. معاینه فقط به ضایعه‌ای که صاحب حیوان نشان می‌دهد محدود نشود. در حیوانات دارای پوشش متراکم یا بلند، بررسی دقیق موها و پوست اهمیت بیشتری دارد.

۷. چه زمانی احتمال بیماری بیشتر می‌شود؟

احتمال درماتوفیتوز زمانی بیشتر می‌شود که آلوپسی و موهای شکسته با پوسته‌ریزی همراه باشند، حیوان در محیط پرخطر زندگی کند یا موارد مشابه در حیوانات و انسان‌های تماس‌یافته دیده شود. بااین‌حال، تشخیص باید با آزمایش‌های مناسب پشتیبانی شود.

۸. الگوریتم تشخیصی درماتوفیتوز

هیچ آزمایش منفردی در تمام بیماران به‌عنوان استاندارد طلایی کافی نیست. ترکیب معاینه، بررسی مستقیم مو، لامپ وود در موارد مناسب و کشت یا PCR بر اساس هدف تشخیصی، دقت ارزیابی را افزایش می‌دهد.

1. شک بالینی: شرح‌حال، توزیع آلوپسی، شکستگی مو و پوسته‌ریزی را ارزیابی کنید.
2. لامپ وود: موهای دارای فلورسانس مشکوک را مشخص کنید؛ نتیجه مثبت باید با بررسی تکمیلی تفسیر شود.
3. بررسی مستقیم مو و پوسته: موهای شکسته و مواد مشکوک را از حاشیه ضایعه یا محل مناسب نمونه‌گیری کنید.
4. کشت قارچی: برای شناسایی درماتوفیت و ارزیابی آلودگی فعال، نمونه‌گیری و کشت مناسب انجام دهید.
5. PCR در صورت اندیکاسیون: از آزمون مولکولی با توجه به امکانات آزمایشگاه و هدف بررسی استفاده کنید.
6. ضایعات عمقی یا غیرمعمول: بیوپسی با رنگ‌آمیزی مناسب قارچی و سایر بررسی‌های لازم را در نظر بگیرید.
7. تفسیر نتایج: نتیجه آزمایش را با علائم، نمونه‌گیری و احتمال آلودگی محیطی تطبیق دهید.

۹. لامپ وود

برخی سویه‌های M. canis می‌توانند در ساقه مو فلورسانس سبز سیبی ایجاد کنند. لامپ وود می‌تواند به یافتن موهای مشکوک برای نمونه‌گیری کمک کند، اما همه درماتوفیت‌ها فلورسانس ندارند و مواد موضعی، پرزها یا آلودگی‌ها ممکن است تفسیر را دشوار کنند.

• فلورسانس مناسب در ساقه مو یافته‌ای حمایتی است، نه تأیید قطعی تمام موارد.
• نتیجه منفی، بیماری را رد نمی‌کند.
• موهای مشکوک را برای بررسی مستقیم یا کشت انتخاب کنید.

۱۰. بررسی مستقیم مو و پوسته

بررسی میکروسکوپی موهای شکسته و پوسته‌های انتخاب‌شده می‌تواند شواهدی از عناصر قارچی فراهم کند. انتخاب موهای غیرطبیعی از حاشیه ضایعه یا موهای دارای فلورسانس در صورت وجود، احتمال یافتن مواد تشخیصی را افزایش می‌دهد.

۱۱. کشت قارچی

کشت می‌تواند به شناسایی درماتوفیت و پایش روند درمان کمک کند. روش نمونه‌گیری با برس تمیز یا مسواک استریل/نو، بسته به پروتکل آزمایشگاه، برای جمع‌آوری مو و پوسته از پوشش مو کاربرد دارد. محیط کشت و شناسایی باید بر اساس دستورالعمل آزمایشگاه انجام شود؛ تغییر رنگ محیط به‌تنهایی برای شناسایی قطعی کافی نیست.

۱۲. PCR

PCR ممکن است نتیجه را سریع‌تر ارائه دهد، اما تفسیر آن به روش آزمایشگاه و وضعیت بیمار وابسته است. شناسایی DNA قارچی لزوماً به معنی وجود عفونت زنده و فعال نیست؛ به‌ویژه در حیوان تحت درمان یا پس از درمان. بنابراین، نتیجه PCR باید در کنار معاینه و سایر آزمایش‌ها تفسیر شود.

۱۳. تشخیص‌های افتراقی مهم

بسیاری از بیماری‌های پوستی در سگ و گربه می‌توانند با آلوپسی و پوسته‌ریزی ظاهر شوند. تشخیص درماتوفیتوز باید از افتراق‌های رایج جدا شود.

۱۴. تفسیر کشت مثبت

کشت مثبت باید در بستر وضعیت بالینی تفسیر شود. حیوان ممکن است حامل اسپور روی پوشش مو باشد، بدون اینکه ضایعات ناشی از عفونت فعال داشته باشد. از سوی دیگر، نتیجه مثبت در حیوان دارای ضایعات سازگار و شواهد مستقیم قارچی، اهمیت تشخیصی بیشتری دارد.

۱۵. تفسیر کشت منفی

کشت منفی می‌تواند ناشی از نمونه‌گیری نامناسب، درمان قبلی، بار قارچی پایین یا عوامل فنی باشد. اگر شک بالینی بالا باقی مانده است، کیفیت نمونه، زمان نمونه‌گیری و ضرورت تکرار یا استفاده از روش مکمل بررسی شود.

۱۶. حامل مکانیکی در برابر عفونت فعال

در محیط‌های چندحیوانی، بعضی حیوانات ممکن است اسپورهای قارچی را روی پوشش مو حمل کنند. تشخیص حامل مکانیکی از عفونت فعال به بررسی ضایعات، نمونه‌گیری هدفمند و تفسیر کشت نیاز دارد. مثبت‌شدن کشت به‌تنهایی نباید بدون ارزیابی بالینی به درمان طولانی‌مدت منجر شود.

۱۷. اصول درمان درماتوفیتوز

درمان به گونه حیوان، وسعت درگیری، تعداد حیوانات در محیط، وضعیت سلامت بیمار و خطر انتقال وابسته است. هدف، درمان عفونت فعال در مو و فولیکول و کاهش مواد آلوده روی پوشش مو و محیط است.

الف) درمان موضعی

درمان موضعی تمام پوشش مو با فرآورده ضدقارچ مناسب دامپزشکی به کاهش مواد عفونی روی مو کمک می‌کند. درمان موضعی به‌ویژه در محیط‌های چندحیوانی یا موارد دارای خطر انتقال اهمیت دارد و معمولاً در کنار درمان سیستمیک استفاده می‌شود.

• فرآورده و تناوب مصرف باید با توجه به گونه، سن، وضعیت پوست و دستور محصول انتخاب شود.
• از تماس فرآورده با چشم، دهان و مخاط جلوگیری شود.
• از مصرف خودسرانه مواد محرک یا محلول‌های غلیظ خانگی خودداری کنید.
• اصلاح مو باید انتخابی و با دقت انجام شود؛ تراشیدن گسترده می‌تواند به پوست آسیب بزند و آلودگی را منتشر کند.

ب) درمان سیستمیک

در بسیاری از موارد بالینی، به‌ویژه در ضایعات گسترده، عفونت فعال، درگیری چند ناحیه یا محیط‌های پرخطر، درمان سیستمیک همراه با درمان موضعی توصیه می‌شود. داروهای مورد استفاده شامل برخی آزول‌ها مانند ایتراکونازول و در موارد مناسب تربینافین هستند. انتخاب دارو، دوز و مدت مصرف باید بر اساس گونه، وضعیت بالینی، تداخلات دارویی، عملکرد کبد و راهنمای معتبر انجام شود.

• درمان سیستمیک را بدون تشخیص مناسب یا نظارت دامپزشکی آغاز نکنید.
• در داروهای دارای احتمال عوارض کبدی یا گوارشی، پایش بالینی و آزمایشگاهی بر اساس دارو و وضعیت بیمار انجام شود.
• در گربه‌ها، انتخاب فرمولاسیون و روش تجویز باید به‌ویژه با دقت انجام شود.
• مدت درمان بر اساس پاسخ بالینی و آزمایش‌های پیگیری تعیین شود؛ بهبود ظاهری به‌تنهایی همیشه به معنی رفع کامل عفونت نیست.

ج) چه زمانی درمان ترکیبی اهمیت دارد؟

درمان سیستمیک، عفونت داخل ساختارهای کراتینه را هدف قرار می‌دهد و درمان موضعی میزان مواد عفونی روی پوشش مو را کاهش می‌دهد. این دو رویکرد نقش مکمل دارند؛ به‌خصوص زمانی که کاهش انتقال به سایر حیوانات یا انسان‌ها اهمیت دارد.

۱۸. مدت درمان و ارزیابی پاسخ

درمان درماتوفیتوز اغلب چند هفته طول می‌کشد و در بسیاری از موارد حدود ۶ تا ۱۲ هفته یا بیشتر زمان لازم است. مدت دقیق به شدت بیماری، گونه قارچ، وضعیت میزبان، روش درمان و نتایج پیگیری وابسته است.

۱۹. معیارهای پاسخ درمانی

• کاهش ایجاد ضایعات جدید.
• کاهش پوسته‌ریزی، دلمه و التهاب.
• رشد مجدد مو در نواحی آسیب‌دیده.
• کاهش شواهد عفونت فعال بر اساس روش‌های پیگیری انتخاب‌شده.
• بهبود وضعیت سایر حیوانات در معرض تماس و کاهش آلودگی محیط.

۲۰. چه زمانی درمان را ادامه دهیم یا بازنگری کنیم؟

تصمیم‌گیری درباره پایان درمان باید بر اساس پروتکل انتخاب‌شده و ترکیب ارزیابی بالینی و آزمایشگاهی انجام شود. در مواردی که کشت برای پیگیری انتخاب شده است، تکرار آن و تفسیر نتیجه در کنار معاینه می‌تواند به تصمیم‌گیری کمک کند.

اگر ضایعات گسترش می‌یابند یا بهبود مورد انتظار دیده نمی‌شود، تشخیص اولیه، کیفیت نمونه‌گیری، پایبندی به درمان، احتمال عفونت هم‌زمان و وجود حامل مکانیکی باید دوباره بررسی شوند.

۲۱. عوارض و محدودیت‌های درمان

برخی بیماران ممکن است به داروهای سیستمیک عوارض گوارشی یا سایر واکنش‌های نامطلوب نشان دهند. در صورت بی‌اشتهایی، استفراغ، بی‌حالی یا سایر نشانه‌های نگران‌کننده در زمان درمان، ارزیابی دامپزشکی لازم است. تغییر یا قطع دارو باید بر اساس شدت علائم و تصمیم دامپزشک انجام شود.

۲۲. کنترل آلودگی محیط

موهای آلوده و پوسته‌های حامل اسپور می‌توانند محیط را آلوده کنند. هدف اصلی پاک‌سازی محیط، حذف فیزیکی مواد آلوده و کاهش احتمال مواجهه مجدد است. ضدعفونی بدون تمیزکاری اولیه، به‌تنهایی راهبرد مؤثری نیست.

۲۳. برنامه عملی پاک‌سازی

1. محدودکردن پراکندگی: در صورت نیاز، محل استراحت حیوان را به فضایی قابل‌تمیزکردن محدود کنید؛ محدودسازی نباید موجب استرس یا محرومیت نامناسب شود.
2. حذف مو و پوسته: جاروبرقی یا روش مکانیکی مناسب برای جمع‌آوری موها و مواد آلوده به‌کار ببرید.
3. شست‌وشو: سطوح قابل شست‌وشو را با شوینده مناسب تمیز کنید تا مواد آلی حذف شوند.
4. ضدعفونی انتخابی: از فرآورده‌ای استفاده کنید که اثربخشی آن علیه اسپورهای قارچی مرتبط تأیید شده و برای سطح موردنظر مناسب باشد.
5. ابزار و منسوجات: برس، حوله، بستر، باکس و وسایل مشترک را تمیز کنید؛ وسایل غیرقابل پاک‌سازی مناسب را در صورت لزوم کنار بگذارید.
6. تداوم نظافت: پاک‌سازی را به‌صورت منظم و متناسب با میزان آلودگی ادامه دهید.

۲۴. ایمنی در استفاده از ضدعفونی‌کننده‌ها

• برچسب محصول، رقت، زمان تماس و دستور سازنده را رعایت کنید.
• مواد شیمیایی را با یکدیگر مخلوط نکنید؛ به‌ویژه ترکیب سفیدکننده با اسیدها یا آمونیاک می‌تواند گاز خطرناک تولید کند.
• حیوان را تا خشک‌شدن کامل سطح و برطرف‌شدن خطر تماس طبق دستور محصول از محیط دور نگه دارید.
• تهویه مناسب و تجهیزات حفاظت فردی لازم را فراهم کنید.

۲۵. پیشگیری از انتقال به انسان

درماتوفیتوز می‌تواند از حیوان به انسان منتقل شود. افراد باید پس از تماس با حیوان یا وسایل آن دست‌های خود را بشویند و از تماس مستقیم پوست آسیب‌دیده با ضایعات حیوان پرهیز کنند. کودکان خردسال، سالمندان و افراد دارای نقص ایمنی باید در مدیریت تماس با حیوان آلوده احتیاط بیشتری داشته باشند.

• از برس، حوله و بستر مشترک بین حیوانات استفاده نکنید.
• ضایعات پوستی جدید در سایر حیوانات خانواده را بررسی کنید.
• در صورت بروز ضایعات پوستی مشکوک در انسان، مراجعه به پزشک توصیه می‌شود و باید تماس با حیوان آلوده اطلاع داده شود.
• در محیط‌های چندحیوانی، برنامه کنترل و جداسازی را متناسب با ریسک و رفاه حیوانات طراحی کنید.

۲۶. چک‌لیست بالینی PersianPet

۲۷. جدول خلاصه تصمیم‌گیری

۲۸. Practice Points — پنج نکته کلیدی

1. درماتوفیتوز می‌تواند شبیه بسیاری از بیماری‌های پوستی ظاهر شود؛ ظاهر ضایعه به‌تنهایی کافی نیست.
2. لامپ وود ابزار کمکی است و نتیجه منفی آن بیماری را رد نمی‌کند.
3. کشت، بررسی مستقیم و PCR هرکدام محدودیت دارند و باید متناسب با هدف تشخیصی انتخاب شوند.
4. درمان موضعی پوشش مو و درمان سیستمیک در موارد اندیکاسیون‌دار نقش مکمل دارند.
5. پاک‌سازی فیزیکی محیط، مدیریت وسایل مشترک و کاهش تماس از اجزای اصلی کنترل انتقال هستند.

۲۹. پرسش‌های پرتکرار تخصصی

۳۰. مقالات مرتبط در خوشه پوست و آلرژی PersianPet

برای بررسی علل مشابه ریزش مو، التهاب و عفونت‌های ثانویه، مطالعه مقالات مرتبط این خوشه پیشنهاد می‌شود.

۳۱. منابع علمی