🐾درماتوفیتوز چیست؟

درماتوفیتوز (Dermatophytosis) عفونتی سطحی است که قارچ‌های درماتوفیت با استفاده از کراتین، بافت‌هایی مانند ساقه مو و لایه شاخی پوست را درگیر می‌کنند. در گفتار روزمره از آن با عنوان «قارچ پوستی» یاد می‌شود، اما از نظر تشخیصی باید آن را از سایر عفونت‌های قارچی و بیماری‌هایی که ظاهری شبیه قارچ دارند جدا کرد.

در سگ و گربه، گونه‌های مهم شامل Microsporum canis، Microsporum gypseum که در طبقه‌بندی جدید با نام Nannizzia gypsea نیز شناخته می‌شود، و گونه‌هایی از مجموعه Trichophyton هستند. اهمیت هر عامل به شرایط محیطی، تماس با حیوانات دیگر و منطقه جغرافیایی وابسته است.

اپیدمیولوژی و عوامل مستعدکننده

گربه‌ها، به‌ویژه بچه‌گربه‌ها، در محیط‌های پرتراکم و در تماس با حیوانات آلوده می‌توانند نقش مهمی در انتشار داشته باشند. با این حال، سگ‌ها نیز مبتلا می‌شوند و ممکن است علائم خفیف یا ضایعات گسترده داشته باشند. سن پایین، تراکم بالای حیوانات، استرس، تغذیه نامناسب، بیماری‌های زمینه‌ای و اختلال عملکرد ایمنی می‌توانند خطر ابتلا یا شدت بیماری را افزایش دهند.

پاتوفیزیولوژی

اسپورهای قارچی از طریق تماس مستقیم با حیوان آلوده یا تماس با مو، پوسته و وسایل آلوده منتقل می‌شوند. قارچ به ساختارهای کراتینی متصل می‌شود و در مو و لایه شاخی تکثیر می‌کند. شکنندگی مو و التهاب اطراف فولیکول می‌تواند به ایجاد نواحی ریزش مو و پوسته‌ریزی منجر شود. میزان التهاب به عامل قارچی، میزبان و پاسخ ایمنی وابسته است؛ بنابراین شدت ظاهر ضایعه الزاماً میزان آلودگی را نشان نمی‌دهد.

🐾علائم قارچ پوستی در سگ و گربه

تظاهرات بالینی درماتوفیتوز متغیر است و ممکن است از یک ناحیه کوچک ریزش مو تا درگیری چندکانونی و التهاب شدید متغیر باشد. شایع‌ترین یافته‌ها شامل آلوپسی، موهای شکسته، پوسته‌ریزی، اریتم و گاهی پاپول یا دلمه است. خارش می‌تواند وجود داشته باشد، اما شدت آن ثابت نیست.

الگوهای شایع در گربه

ضایعات روی صورت، اطراف گوش‌ها، پوزه، پنجه‌ها و اندام‌ها دیده می‌شوند، اما هر ناحیه‌ای از بدن می‌تواند درگیر شود. برخی گربه‌ها ناقل یا آلوده‌اند، در حالی که ضایعات واضحی ندارند. در گربه‌های مو‌بلند، تشخیص ممکن است دشوارتر باشد و ضایعات زیر پوشش مو پنهان بمانند.

الگوهای شایع در سگ

ریزش موی کانونی یا چندکانونی، موهای شکسته، پوسته و گاهی ضایعات التهابی مشاهده می‌شود. ضایعات ممکن است روی صورت، گوش‌ها، پنجه‌ها و اندام‌ها باشند. ضایعات ندولی یا عمیق‌تر نیازمند بررسی گسترده‌تر هستند؛ زیرا هر ندول پوستی را نباید به درماتوفیتوز نسبت داد.

تشخیص افتراقی

🐾رویکرد تشخیصی به درماتوفیتوز

بهترین روش تشخیص، ترکیب شرح‌حال، معاینه پوست و مو، ارزیابی مستقیم و تست‌های آزمایشگاهی متناسب با کیس است. هیچ تستی در همه شرایط به‌تنهایی حساسیت و ویژگی کامل ندارد. در حیوانات مشکوک، به‌خصوص در محیط‌های چندحیوانی یا در صورت وجود تماس انسانی، انتخاب نمونه مناسب اهمیت ویژه‌ای دارد.

مرحله اول: معاینه و بررسی سابقه

سن حیوان، مدت شروع ضایعات، تماس با حیوان جدید، حضور در پانسیون یا پناهگاه، ابتلای حیوانات هم‌خانه، ضایعات پوستی در افراد خانواده و سابقه درمان قبلی ثبت شود. موهای شکسته، پوسته، نواحی آلوپسی و محل ضایعات بررسی شوند. در صورت نیاز، عکس استاندارد از ضایعات برای مقایسه در پیگیری تهیه شود.

مرحله دوم: لامپ وود

بعضی سویه‌های Microsporum canis در ساقه مو فلورسانس سبز سیبی نشان می‌دهند. معاینه باید در اتاق تاریک و با زمان کافی انجام شود و موهای فلورسنت مشکوک از نزدیک بررسی شوند. بسیاری از عوامل درماتوفیتوز فلورسانس ندارند؛ همچنین مواد موضعی، پرزها و آلودگی‌ها می‌توانند یافته‌های گمراه‌کننده ایجاد کنند.

مرحله سوم: بررسی میکروسکوپی مو و پوسته

نمونه‌گیری از موهای شکسته و نواحی فعال ضایعه می‌تواند به مشاهده عناصر قارچی در ساقه مو کمک کند. کیفیت نمونه، تجربه فرد بررسی‌کننده و درمان قبلی بر نتیجه اثر دارند. مشاهده عناصر سازگار با قارچ باید در کنار وضعیت بالینی تفسیر شود.

مرحله چهارم: کشت قارچی

کشت امکان رشد و شناسایی عامل را فراهم می‌کند و در بسیاری از شرایط برای ارزیابی تشخیصی مفید است. نمونه‌گیری باید با روش مناسب انجام شود؛ در ضایعات گسترده یا زمانی که ناقل بدون ضایعه واضح مطرح است، روش نمونه‌گیری با برس استریل می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد. تغییر رنگ محیط کشت به‌تنهایی اثبات درماتوفیتوز نیست؛ کلنی باید از نظر مورفولوژی و در صورت لزوم روش‌های تکمیلی بررسی شود.

مرحله پنجم: PCR

تست PCR می‌تواند DNA قارچی را شناسایی کند و در برخی شرایط پاسخ سریع‌تری بدهد. با این حال، نتیجه مثبت ممکن است DNA قارچ غیرفعال یا باقی‌مانده پس از درمان را نیز نشان دهد و الزاماً به معنی عفونت فعال نیست. نتیجه منفی هم به کیفیت نمونه و محدودیت‌های تست وابسته است. تفسیر باید با معاینه و سایر یافته‌ها هماهنگ باشد.

الگوریتم عملی

1. بررسی شرح‌حال، الگوی ضایعات و تماس‌های احتمالی.
2. بررسی لامپ وود در صورت دسترسی، بدون استفاده از نتیجه آن به‌عنوان تنها معیار.
3. نمونه‌گیری هدفمند از مو و پوسته برای بررسی مستقیم و انتخاب کشت یا PCR.
4. انجام تست‌های افتراقی مانند تراش پوستی یا سیتولوژی، اگر الگوی ضایعه ایجاب کند.
5. تفسیر نتایج در کنار علائم بالینی و انتخاب درمان متناسب با شدت و گستردگی بیماری.

🐾درمان قارچ پوستی در سگ و گربه

هدف درمان، بهبود ضایعات، کاهش بار قارچی روی مو و پوست، کم کردن انتشار در محیط و جلوگیری از انتقال به حیوانات دیگر و انسان است. انتخاب پروتکل به گونه حیوان، سن، وسعت درگیری، وضعیت عمومی، احتمال همکاری صاحب حیوان و نتایج تشخیصی بستگی دارد.

۱. درمان موضعی

درمان موضعی به‌ویژه در گربه‌ها و حیوانات دارای ضایعات متعدد اهمیت دارد؛ زیرا علاوه بر درمان سطح پوست و مو، می‌تواند میزان انتشار اسپورها به محیط را کاهش دهد. در موارد گسترده، درمان موضعی معمولاً به‌عنوان مکمل درمان سیستمیک استفاده می‌شود، نه جایگزین خودکار آن.

گزینه‌های مورد استفاده دامپزشکی، بسته به دسترسی و شرایط بیمار، شامل فرآورده‌های مناسب حاوی میکونازول، ترکیب میکونازول و کلرهگزیدین، محلول آهک‌گوگرد (Lime sulfur) و برخی فرآورده‌های موضعی تأییدشده برای حیوانات هستند. انتخاب محصول و دفعات استفاده باید بر اساس برچسب فرآورده و دستور دامپزشک انجام شود.

در ضایعات موضعی، استفاده هدفمند از فرآورده مناسب ممکن است کمک‌کننده باشد، اما درمان نقطه‌ای به‌تنهایی همیشه برای کنترل آلودگی سطح کل بدن کافی نیست. تراشیدن مو نیز باید با احتیاط انجام شود؛ تراش تهاجمی می‌تواند پوست را زخمی کند و موهای آلوده را در محیط پخش کند.

۲. درمان سیستمیک

درمان سیستمیک در موارد متعدد، گسترده، عودکننده یا در شرایطی که کنترل موضعی کافی نیست، مطرح می‌شود. انتخاب دارو باید بر اساس تشخیص، گونه، سن، وضعیت کبدی، بیماری‌های هم‌زمان، بارداری احتمالی و تداخلات دارویی صورت گیرد.

انتخاب دارو صرفاً بر اساس نام قارچ یا ظاهر ضایعه کافی نیست. در بیمارانی که درمان طولانی‌تر دریافت می‌کنند یا بیماری زمینه‌ای دارند، ارزیابی وضعیت عمومی و در صورت اندیکاسیون پایش آزمایشگاهی اهمیت دارد. دوز و طول دوره باید برای همان بیمار تعیین شود و نسخه واحدی برای تمام سگ‌ها و گربه‌ها مناسب نیست.

۳. آیا آنتی‌بیوتیک لازم است؟

درماتوفیتوز یک عفونت قارچی است و آنتی‌بیوتیک به‌صورت روتین برای درمان آن کاربرد ندارد. در صورت وجود شواهد بالینی و سیتولوژیک عفونت باکتریایی ثانویه، درمان آن باید جداگانه و بر اساس یافته‌های بیمار انجام شود.

🐾آیا قارچ پوستی حیوان به انسان منتقل می‌شود؟

بله. برخی درماتوفیت‌ها، از جمله Microsporum canis، قابلیت انتقال بین حیوان و انسان دارند. تماس مستقیم با پوست و موی آلوده یا تماس با مو، پوسته، برس، پتو، جای خواب و سطوح آلوده می‌تواند در انتقال نقش داشته باشد. خطر ابتلا در کودکان، افراد سالمند و افراد دارای نقص ایمنی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

اقدامات پیشنهادی در خانه

1. تا مشخص شدن وضعیت بیماری، تماس مستقیم و طولانی با ضایعات حیوان محدود شود؛ به‌خصوص کودکان و افراد دارای نقص ایمنی از تماس نزدیک با حیوان آلوده پرهیز کنند.
2. پس از تماس با حیوان یا وسایل او، دست‌ها با آب و صابون شسته شوند.
3. مو و پوسته‌های قابل مشاهده به‌طور منظم جمع‌آوری شوند. پاک‌سازی مکانیکی پیش از ضدعفونی اهمیت زیادی دارد.
4. پتو، حوله و پارچه‌های قابل شست‌وشو جداگانه و با روش مناسب برای جنس پارچه شسته و کاملاً خشک شوند.
5. برس، شانه، باکس حمل و وسایل مراقبت از حیوان تمیز شوند؛ وسایل متخلخل و آلوده‌ای که قابل پاک‌سازی مؤثر نیستند، در صورت لزوم تعویض شوند.
6. حیوانات هم‌خانه از نظر ضایعات پوستی بررسی شوند و در صورت لزوم دامپزشک برای غربالگری و مدیریت تماس تصمیم بگیرد.

ضدعفونی محیط

اسپورهای قارچی می‌توانند همراه مو و پوسته در محیط باقی بمانند. بنابراین پاک کردن مواد آلی از سطوح و سپس استفاده از ضدعفونی‌کننده مناسب، طبق برچسب محصول و سازگاری آن با سطح، ضروری است. جاروبرقی و جمع‌آوری منظم موها در کاهش آلودگی محیط نقش دارند؛ تجهیزات و فیلترها نیز باید متناسب با دستور سازنده تمیز شوند.

اگر یکی از افراد خانواده ضایعه پوستی پیدا کرد

ضایعات حلقوی یا پوسته‌دار در انسان می‌توانند علت‌های مختلفی داشته باشند. فرد مبتلا باید برای ارزیابی پزشکی مراجعه کند و سابقه تماس با حیوان مشکوک را اطلاع دهد. تشخیص و درمان انسان باید توسط پزشک انجام شود؛ درمان حیوان جایگزین درمان فرد مبتلا نیست.

🐾چه زمانی درمان قارچ پوستی کامل شده است؟

بهبود ظاهری پوست همیشه به معنی حذف کامل عفونت نیست. رشد مجدد مو، کاهش پوسته‌ریزی و بهبود التهاب نشانه‌های مفیدی هستند، اما برای تصمیم‌گیری درباره پایان درمان باید شدت بیماری اولیه، روش تشخیص، وضعیت تماس‌های محیطی و یافته‌های پیگیری در نظر گرفته شوند.

برنامه پیگیری

در ویزیت‌های پیگیری، ضایعات قبلی و نواحی جدید بررسی شوند و میزان ریزش مو، پوسته‌ریزی، التهاب و رشد مجدد مو ثبت شود. در صورت نیاز، بررسی قارچی تکرار می‌شود. نوع تست پیگیری اهمیت دارد؛ برای مثال، PCR ممکن است DNA باقی‌مانده قارچ را پس از غیرفعال شدن آن شناسایی کند و نباید بدون توجه به زمینه بالینی معیار مستقل پایان درمان باشد.

اگر ضایعات بهتر نشدند یا عود کردند

پیش از افزایش دوز یا تعویض دارو، تشخیص اولیه و نحوه اجرای درمان بازبینی شود. مصرف نامنظم دارو، قطع زودهنگام، پوشش ناکافی درمان موضعی، آلودگی محیط، تماس با حیوان آلوده دیگر و بیماری‌های هم‌زمان می‌توانند در تداوم علائم نقش داشته باشند. همچنین ممکن است تشخیص اصلی بیماری دیگری باشد یا عفونت ثانویه به وجود آمده باشد.

🐾چه زمانی کیس به بررسی دقیق‌تر نیاز دارد؟

درماتوفیتوز سطحی معمولاً با ارزیابی پوستی و تست‌های اختصاصی قابل بررسی است؛ با این حال، برخی الگوهای بالینی نباید بدون بررسی بیشتر به قارچ سطحی نسبت داده شوند.

موارد هشداردهنده

• ندول‌های متعدد، ضایعات عمیق، زخم یا ترشح قابل‌توجه.
• گسترش سریع ضایعات یا التهاب شدید و دردناک.
• علائم عمومی مانند بی‌حالی، تب یا کاهش اشتها همراه با ضایعات پوستی.
• بیماری گسترده یا عودکننده در حیوان دارای نقص ایمنی یا بیماری زمینه‌ای.
• عدم پاسخ با وجود اجرای صحیح درمان و رعایت کنترل محیط.
• بروز ضایعات پوستی در چند حیوان هم‌خانه یا افراد خانواده.

این یافته‌ها به‌تنهایی به معنی درماتوفیتوز شدید نیستند، اما می‌توانند نیاز به بررسی بیماری‌های عمیق‌تر، عفونت ثانویه، بیماری سیستمیک یا تشخیص افتراقی دیگری را مطرح کنند. در ضایعات ندولی یا غیرمعمول، نمونه‌برداری و بررسی بافت‌شناسی یا کشت مناسب ممکن است ضروری باشد.

چک‌لیست بالینی PersianPet

• شرح‌حال تماس با حیوانات دیگر و سابقه درمان ثبت شده است.
• محل، وسعت و شکل ضایعات پوستی به‌طور کامل بررسی شده است.
• تشخیص افتراقی دمودیکوز، پیودرما و علل آلرژیک در نظر گرفته شده است.
• در صورت اندیکاسیون، نمونه مناسب برای بررسی مستقیم، کشت یا PCR تهیه شده است.
• نتیجه لامپ وود به‌تنهایی معیار تأیید یا رد بیماری قرار نگرفته است.
• درمان موضعی و در صورت نیاز سیستمیک متناسب با بیمار انتخاب شده است.
• احتمال عفونت باکتریایی ثانویه جداگانه ارزیابی شده است.
• صاحب حیوان درباره انتقال به انسان، نظافت محیط و مدیریت تماس آموزش دیده است.
• زمان پیگیری و معیار ارزیابی پاسخ به درمان مشخص شده است.

Practice Points

🐾پرسش‌های پرتکرار درباره قارچ پوستی سگ و گربه

خلاصه یک‌صفحه‌ای اقدام بالینی

منابع علمی منتخب

1. Moriello KA, et al. Diagnosis and treatment of dermatophytosis in dogs and cats: Clinical Consensus Guidelines of the World Association for Veterinary Dermatology. Veterinary Dermatology. 2017;28:266–e68.
2. World Association for Veterinary Dermatology (WAVD). منابع و راهنماهای تخصصی درماتولوژی دامپزشکی.
3. Merck Veterinary Manual. Dermatophytosis in Dogs and Cats.
4. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Information on ringworm and prevention of spread.

این مقاله محتوای آموزشی دامپزشکی است. تشخیص نهایی، انتخاب دارو و تصمیم درباره پایان درمان باید بر اساس معاینه، وضعیت بیمار و یافته‌های تشخیصی انجام شود.

🐾مطالعه مقالات مرتبط در خوشه پوست PersianPet

برای تشخیص دقیق‌تر بیماری‌های پوستی سگ و گربه، پیشنهاد می‌کنیم مقالات مرتبط زیر را نیز مطالعه کنید. این مطالب به افتراق علل عفونی، انگلی و آلرژیک ضایعات پوستی کمک می‌کنند.